ജെല്ലിഫിഷ് നെബുല

 

ജെല്ലിഫിഷ് നെബുല എന്നറിയപ്പെടുന്ന IC 443, ജമിനി (Gemini) നക്ഷത്രസമൂഹത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഒരു സൂപ്പർനോവ അവശിഷ്ടമാണ് (supernova remnant). ഒരു ഭീമാകാരമായ നക്ഷത്രം അതിന്റെ ആയുസ്സവസാനത്തിൽ പൊട്ടിത്തെറിച്ച് സൂപ്പർനോവയായി മാറിയപ്പോൾ ഉണ്ടായ അവശിഷ്ടമാണിത്. അതിന്റെ രൂപം ജെല്ലിഫിഷിനോട് സാമ്യമുള്ളതുകൊണ്ടാണ് ഇതിന് ഈ പേര് ലഭിച്ചത്.

 * എന്താണ് സൂപ്പർനോവ അവശിഷ്ടം?

   ഒരു വലിയ നക്ഷത്രം ഇന്ധനം തീർന്ന് പൊട്ടിത്തെറിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ പുറംപാളികൾ ശക്തമായ ആഘാത തരംഗങ്ങളായി (shockwaves) ബഹിരാകാശത്തേക്ക് ചിതറിത്തെറിക്കും. ഈ അവശിഷ്ടങ്ങളും പൊടിയും വാതകങ്ങളും ചേർന്നുള്ള മേഘമാണ് സൂപ്പർനോവ അവശിഷ്ടം.

 * സ്ഥാനം:

   IC 443, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 5,000 പ്രകാശവർഷം അകലെയാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഇത് ജെമിനി നക്ഷത്രസമൂഹത്തിലാണ് കാണപ്പെടുന്നത്.

 * സൂപ്പർനോവ സംഭവം:

   ഈ സൂപ്പർനോവ പൊട്ടിത്തെറി ഏകദേശം 3,000 മുതൽ 30,000 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പാണ് നടന്നതെന്ന് ശാസ്ത്രജ്ഞർ കണക്കാക്കുന്നു. ഈ സംഭവത്തെത്തുടർന്ന് നക്ഷത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രഭാഗം ഒരു ന്യൂട്രോൺ നക്ഷത്രമായി (Neutron Star) ചുരുങ്ങി. ഈ ന്യൂട്രോൺ നക്ഷത്രം നെബുലയുടെ തെക്കേ അറ്റത്തായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നുണ്ടെന്ന് ചന്ദ്ര എക്സ്-റേ ഒബ്സർവേറ്ററി പോലുള്ള നിരീക്ഷണകേന്ദ്രങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.

 * വലിപ്പം:

   IC 443 വളരെ വലുതാണ്. ഇതിന് ഏകദേശം 70 പ്രകാശവർഷം വ്യാസമുണ്ട്. 

 * ഘടന:

   ഈ നെബുലയുടെ ആകൃതിക്ക് ചുറ്റുമുള്ള തന്മാത്രാ മേഘങ്ങളുമായി (molecular clouds) നടക്കുന്ന പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങൾ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. സൂപ്പർനോവയുടെ ആഘാത തരംഗങ്ങൾ ഇടതൂർന്നതും സാന്ദ്രത കുറഞ്ഞതുമായ മേഘങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ അവയുടെ വേഗതയിലും രൂപത്തിലും വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇത് നെബുലയ്ക്ക് സങ്കീർണ്ണമായ ഫിലമെൻ്ററി ഘടന നൽകുന്നു.

 * നിരീക്ഷണം:

   IC 443 ദൃശ്യപ്രകാശത്തിൽ (visible light) മാത്രമല്ല, എക്സ്-റേ, റേഡിയോ തരംഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയ വിവിധ തരംഗദൈർഘ്യങ്ങളിലും നിരീക്ഷിക്കാവുന്നതാണ്. വിവിധ ദൂരദർശിനികളിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ചാണ് ഇതിന്റെ മനോഹരമായ ചിത്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. ഉദാഹരണത്തിന്, നാസയുടെ ചന്ദ്ര എക്സ്-റേ ഒബ്സർവേറ്ററിയിൽ നിന്നുള്ള എക്സ്-റേ ഡാറ്റയും റേഡിയോ ദൂരദർശിനികളിൽ നിന്നുള്ള ഡാറ്റയും സംയോജിപ്പിച്ച് നെബുലയുടെ ഘടനയെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു.

IC 443, സൂപ്പർനോവ അവശിഷ്ടങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് നക്ഷത്രാന്തരീയ മാധ്യമങ്ങളുമായി (interstellar medium) പ്രതിപ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്നതിനെക്കുറിച്ച് പഠിക്കാൻ ശാസ്ത്രജ്ഞരെ സഹായിക്കുന്നു .